نیمهشب از خواب بیدار شدهاید و قلبتان تند میزند. اولین فکری که به ذهنتان میرسد: «نکند مشکل قلبی دارم؟» این نگرانی کاملاً طبیعی است، ولی خبر خوب این است که در بیشتر موارد تپش قلب ناشی از استرس، اضطراب یا عوامل بیخطر دیگری است و ارتباطی با بیماری قلبی ندارد. مسئله مهم این است که بتوانید تفاوت تپش قلب استرسی و قلبی را تشخیص دهید تا نه بیجهت نگران شوید و نه یک علامت جدی را نادیده بگیرید. در این مقاله با ۵ سوال ساده یاد میگیرید که تپش قلب خود را ارزیابی کنید.
تپش قلب چیست و چرا اتفاق میافتد؟
تپش قلب به حالتی گفته میشود که شما ضربان قلب خود را بهصورت غیرعادی حس کنید: تندتر از حد معمول، محکمتر یا نامنظم. این احساس ممکن است در قفسه سینه، گلو یا حتی گوشها حس شود. قلب یک فرد بزرگسال سالم در حالت استراحت بین ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه میتپد. هر تغییری در سرعت یا الگوی این ضربان، اگر محسوس باشد، تپش قلب نامیده میشود.
تپش قلب خودش یک بیماری نیست، بلکه یک علامت است. این علامت میتواند علل بسیار سادهای مثل نوشیدن قهوه زیاد داشته باشد یا در موارد نادرتر، نشانهای از یک اختلال ریتم قلبی باشد. کلید ماجرا تشخیص درست علت آن است. اگر میخواهید با علل مختلف تپش قلب ناگهانی بیشتر آشنا شوید، مقاله مربوط به آن را بخوانید.
تفاوت تپش قلب استرسی و قلبی
مهمترین سوالی که بیماران در مطب میپرسند همین است: «دکتر، تپش قلب من از استرسه یا قلبیه؟» جدول زیر مهمترین تفاوتها را نشان میدهد:
| ویژگی | تپش قلب استرسی | تپش قلب قلبی |
|---|---|---|
| شروع | همراه با موقعیت استرسزا، نگرانی یا هیجان | بدون محرک مشخص، حتی در آرامش کامل |
| مدت | چند ثانیه تا چند دقیقه، با آرام شدن قطع میشود | ممکن است دقایق تا ساعتها ادامه داشته باشد |
| الگوی ضربان | تند ولی منظم | نامنظم، جاافتادن ضربان یا ضربان خیلی سریع |
| علائم همراه | لرزش دست، تنش عضلانی، نفسنفس زدن | سرگیجه، تاری دید، درد سینه، غش |
| با آرامش | بهتر میشود | ممکن است بهتر نشود |
| سابقه | معمولاً در دورههای استرس تکرار میشود | ممکن است بدون هیچ الگوی مشخصی تکرار شود |
۵ سوال کلیدی که خودتان میتوانید بپرسید
وقتی تپش قلب دارید، قبل از نگرانی بیشازحد، این ۵ سوال را از خودتان بپرسید:
۱. آیا الان استرس، نگرانی یا هیجان خاصی دارم؟ اگر تپش قلب دقیقاً در لحظهای شروع شده که استرس داشتید (مثلاً بعد از یک تماس تلفنی ناخوشایند یا قبل از یک جلسه مهم)، احتمال استرسی بودن آن بالاست.
۲. ضربان قلبم منظم است یا نامنظم؟ نبض مچ دست خود را بگیرید. اگر ضربان تند ولی منظم است، نگرانی کمتری وجود دارد. اما اگر ضربان نامنظم است (یعنی فاصله بین ضربهها یکسان نیست یا بعضی ضربهها جا میافتند)، نیاز به بررسی پزشکی دارد.
۳. آیا علائم دیگری هم دارم؟ تپش قلب تنها، معمولاً بیخطر است. اما اگر همراه با سرگیجه شدید، درد یا فشار سینه، تنگی نفس، تاری دید یا احساس غش باشد، باید جدی گرفته شود.
۴. با آرام شدن بهتر میشود؟ تپش قلب استرسی معمولاً با چند نفس عمیق، نشستن در جای آرام یا نوشیدن آب بهتر میشود. تپش قلب قلبی به این اقدامات پاسخ نمیدهد.
۵. سابقه بیماری قلبی در خانواده دارم؟ اگر پدر، مادر یا خواهر و برادرتان سابقه آریتمی، سکته قلبی یا مشکل دریچهای دارند، آستانه مراجعه به پزشک باید پایینتر باشد.
علائم هشداردهنده تپش قلب که باید فوری به پزشک مراجعه کنید
در بیشتر موارد تپش قلب بیخطر است، ولی بعضی علائم همراه نشان میدهند که مشکل ممکن است جدی باشد. اگر تپش قلب شما با هر کدام از علائم زیر همراه شد، معطل نکنید:
— درد یا فشار سینه همراه با تپش قلب دارید
— سرگیجه شدید دارید یا احساس غش میکنید
— تنگی نفس شدید دارید که با استراحت بهتر نمیشود
— تپش قلب بیش از ۱۵ دقیقه ادامه دارد و قطع نمیشود
— ضربان قلب شما بالای ۱۵۰ در دقیقه است
برای آشنایی بیشتر با نشانههایی که خطر قلبی جدی دارند، مطالعه مقاله علائم سکته قلبی توصیه میشود.
چه عواملی باعث تپش قلب استرسی میشوند؟
وقتی استرس یا اضطراب دارید، بدن شما وارد حالت «جنگ یا گریز» میشود. در این حالت، غدد فوقکلیوی هورمون آدرنالین ترشح میکنند. آدرنالین ضربان قلب را تند میکند، فشار خون را بالا میبرد و عضلات را منقبض میکند — همه اینها برای آماده کردن بدن در برابر خطر. مشکل اینجاست که بدن فرقی بین یک خطر واقعی (مثلاً نزدیک شدن به تصادف) و یک نگرانی ذهنی (مثلاً فکر کردن به مشکلات مالی) نمیگذارد.
علاوه بر استرس مستقیم، عوامل زیر هم میتوانند تپش قلب غیرقلبی ایجاد کنند: مصرف زیاد کافئین (قهوه، چای پررنگ، نوشابه انرژیزا)، کمخوابی مزمن، کمآبی بدن، پرکاری تیروئید، کمخونی (فقر آهن)، مصرف بعضی داروها مثل داروهای آسم و سرماخوردگی، و حمله پانیک. اگر با علائم فشار خون بالا و پایین آشنا نیستید، پیشنهاد میکنیم آن مقاله را هم مطالعه کنید چون فشار خون نوسانی هم میتواند احساس تپش ایجاد کند.
به نقل از: Mayo Clinic — در بیشتر افراد، تپش قلب بیضرر است و بدون درمان خاصی برطرف میشود. ولی در موارد نادر میتواند نشانه یک مشکل جدیتر قلبی باشد که نیاز به بررسی دارد.
درمان تپش قلب استرسی در خانه
اگر تپش قلب شما استرسی تشخیص داده شده یا الگوی آن با توضیحات بالا همخوانی دارد، روشهای زیر میتواند کمک کند:
تنفس ۴-۷-۸ (تکنیک تنفس آرامش): ۴ ثانیه از بینی نفس بکشید، ۷ ثانیه نفس را نگه دارید و ۸ ثانیه آرام از دهان بیرون بدهید. سه بار تکرار کنید. این تکنیک سیستم عصبی پاراسمپاتیک را فعال میکند و ضربان قلب را پایین میآورد.
مانور والسالوا: بینی خود را بگیرید و دهانتان را ببندید و سعی کنید محکم هوا را بیرون بدهید (بدون اینکه واقعاً هوا خارج شود). این فشار روی عصب واگ اثر میگذارد و میتواند ضربان قلب تند را کند کند. این روش در اورژانسها هم برای قطع بعضی آریتمیها استفاده میشود.
آب سرد روی صورت: پاشیدن آب سرد به صورت یا قرار دادن یک حوله خیس سرد روی صورت، رفلکس غواصی را فعال میکند و ضربان قلب را پایین میآورد.
کاهش کافئین و بهبود خواب: اگر هر روز بیش از ۲ فنجان قهوه مینوشید، مقدار آن را کم کنید. خواب کمتر از ۶ ساعت باعث افزایش حساسیت بدن به آدرنالین میشود.
ورزش منظم: ۳۰ دقیقه پیادهروی تند روزانه یکی از موثرترین روشهای کنترل اضطراب و تنظیم ضربان قلب است. ورزش منظم بدن را به تغییرات آدرنالین عادت میدهد و حساسیت بیشازحد به تپش قلب را کاهش میدهد.
پزشک برای تشخیص علت تپش قلب چه بررسیهایی انجام میدهد؟
اگر تپش قلب شما تکرار میشود یا با علائم هشداردهنده همراه است، پزشک برای رسیدن به تشخیص دقیق از ترکیبی از آزمایشها استفاده میکند:
نوار قلب: اولین و سادهترین بررسی که فعالیت الکتریکی قلب را در همان لحظه ثبت میکند. اگر تپش قلب در زمان نوار قلب وجود نداشته باشد، ممکن است نتیجه نرمال باشد و پزشک بررسی بعدی را توصیه کند.
هولتر مانیتورینگ: دستگاه کوچکی است که ۲۴ تا ۴۸ ساعت فعالیت قلب را ثبت میکند. این روش بهترین ابزار برای ثبت تپشهایی است که گاهبهگاه رخ میدهند. برای اطلاعات بیشتر درباره نحوه انجام این تست، مقاله هولتر قلب را بخوانید.
اکوکاردیوگرافی: سونوگرافی قلب است و ساختار دریچهها، ضخامت دیوارهها و عملکرد پمپاژ قلب را نشان میدهد. اگر پزشک مشکوک به مشکل ساختاری قلب باشد، اکوکاردیوگرافی درخواست میکند.
آزمایش خون: بررسی هورمونهای تیروئید، سطح آهن و هموگلوبین خون. پرکاری تیروئید و کمخونی هر دو میتوانند باعث تپش قلب شوند و با یک آزمایش خون ساده تشخیص داده میشوند.
تست ورزش: در مواردی که تپش قلب با فعالیت بدنی تشدید میشود، پزشک ممکن است تست ورزش روی تردمیل را توصیه کند تا واکنش قلب حین فعالیت بررسی شود.
چه مشکلات قلبی میتوانند باعث تپش قلب شوند؟
اگرچه بیشتر تپشهای قلب بیخطرند، اما در درصد کمی از موارد یک مشکل واقعی قلبی وجود دارد. مهمترین علل قلبی تپش قلب عبارتند از:
فیبریلاسیون دهلیزی: شایعترین آریتمی دائمی که در آن دهلیزهای قلب بهصورت نامنظم و سریع منقبض میشوند. این وضعیت خطر تشکیل لخته و سکته مغزی را افزایش میدهد و نیاز به درمان دارد.
تاکیکاردی فوقبطنی: دورههایی از ضربان قلب بسیار تند (بالای ۱۵۰ در دقیقه) که ناگهانی شروع و ناگهانی قطع میشوند. اغلب خطرناک نیست ولی میتواند ترسناک باشد.
اکستراسیستول (ضربان زودرس): ضربانهای اضافی که احساس «جا افتادن» قلب را ایجاد میکنند. در بیشتر موارد بیخطرند ولی اگر مکرر باشند، بررسی لازم است.
مشکلات دریچهای: افتادگی یا نارسایی دریچههای قلب، بهویژه دریچه میترال، میتواند تپش قلب ایجاد کند.
به نقل از: American Heart Association — بیشتر تپشهای قلب بیضرر هستند. ولی اگر تپش قلب همراه با سرگیجه، غش یا درد سینه باشد، باید فوراً بررسی شود.
اگر تپش قلب شما تکرار میشود یا نگرانتان کرده، یک بررسی ساده میتواند خیالتان را راحت کند.
جمع بندی
تپش قلب یکی از شایعترین علائمی است که افراد را به مطب متخصص قلب میکشاند و خوشبختانه در اکثریت قریب به اتفاق موارد، علت آن استرس، اضطراب یا عوامل بیخطری مثل کافئین و کمخوابی است. اما این به معنای نادیده گرفتن تپش قلب نیست. اگر تپش قلب شما تکرار میشود، طول میکشد، با علائم دیگری همراه است یا بدون محرک مشخصی شروع میشود، یک بررسی ساده مثل نوار قلب یا هولتر میتواند خیال شما را برای همیشه راحت کند. همچنین برای درک بهتر اینکه چه دردی درد قلبی نیست، مقاله مربوطه را مطالعه کنید.
سوالات شایع درباره تپش قلب استرسی و قلبی
۱. آیا تپش قلب استرسی میتواند به قلب آسیب بزند؟
تپش قلب استرسی بهخودیخود به قلب آسیب نمیزند. ولی استرس مزمن و طولانیمدت میتواند فشار خون را بالا ببرد، خواب را مختل کند و در بلندمدت ریسک بیماریهای قلبی را افزایش دهد. پس درمان خود استرس اهمیت دارد.
۲. حمله پانیک با حمله قلبی چه فرقی دارد؟
حمله پانیک معمولاً با ترس شدید شروع میشود، ظرف ۱۰ دقیقه به اوج میرسد و معمولاً در کمتر از ۳۰ دقیقه فروکش میکند. حمله قلبی معمولاً با فشار یا درد سینه شروع میشود که به بازو و فک تیر میکشد و با استراحت بهتر نمیشود. اگر مطمئن نیستید، همیشه فرض را بر حمله قلبی بگذارید و به اورژانس مراجعه کنید.
۳. آیا تپش قلب شبانه خطرناکتر از روزانه است؟
لزوماً نه. در شب، چون محیط ساکت است و بدن در حالت استراحت، شما بیشتر متوجه ضربان قلبتان میشوید. بسیاری از تپشهای شبانه همان ضربانهایی هستند که روز هم وجود داشتند ولی متوجه نشدید. البته اگر تپش شبانه مکرر باشد و با بیدار شدن از خواب همراه باشد، ارزش بررسی با هولتر را دارد.
۴. آیا مصرف قهوه واقعاً باعث تپش قلب میشود؟
بله، در افراد حساس. کافئین سیستم عصبی سمپاتیک را تحریک میکند و میتواند ضربان قلب را افزایش دهد. حد مجاز مصرف کافئین برای بیشتر افراد حدود ۴۰۰ میلیگرم در روز (حدود ۴ فنجان قهوه) است. اگر با تپش قلب مشکل دارید، مصرف کافئین را به ۱ تا ۲ فنجان کاهش دهید.
۵. برای تپش قلب به چه دکتری مراجعه کنم؟
متخصص قلب و عروق بهترین انتخاب است. متخصص قلب با نوار قلب، هولتر و اکو میتواند مشخص کند تپش قلب شما علت قلبی دارد یا نه. اگر علت قلبی رد شد و پزشک استرس و اضطراب را عامل اصلی دانست، ممکن است به روانپزشک یا روانشناس بالینی ارجاع بدهد.
۶. آیا تپش قلب در زنان شایعتر است؟
بله، به دلیل تغییرات هورمونی. تپش قلب در زنان بهویژه در دوره قاعدگی، بارداری و یائسگی شایعتر است. کاهش استروژن در دوره یائسگی میتواند حساسیت قلب به آدرنالین را افزایش دهد. در بیشتر این موارد، تپش قلب بیخطر است ولی بررسی یکبار با متخصص قلب توصیه میشود.
همیارسیستم