غلظت خون بالا؛ علائم، علت و راه های کاهش آن

خیلی از افراد وقتی جواب آزمایش خونشان را می گیرند و با عبارت «غلظت خون بالا» روبه رو می شوند، نگران می شوند اما دقیق نمی دانند این یعنی چه و چقدر جدی است. غلظت خون بالا یعنی خون غلیظ تر از حالت طبیعی شده و کندتر در رگ ها جریان می گیرد. مشکل اینجاست که این وضعیت اغلب هیچ علامت واضحی ندارد و فقط زمانی کشف می شود که به دنبال مشکل دیگری آزمایش می دهید؛ در حالی که همین خون غلیظ می تواند زمینه ساز لخته، سکته مغزی و حمله قلبی باشد.

در این مقاله به زبان ساده و از نگاه یک متخصص قلب و عروق توضیح می دهیم که غلظت خون بالا چیست، چه علائم و علت هایی دارد، چرا خطرناک است، چطور با آزمایش تشخیص داده می شود و با چه روش هایی می توان آن را کاهش داد. هدف این است که بعد از خواندن این مطلب، بدانید جواب آزمایشتان را چطور جدی بگیرید و چه زمانی حتما باید به پزشک مراجعه کنید.

غلظت خون بالا چیست؟

خون از بخش مایع (پلاسما) و سلول هایی مثل گلبول قرمز، گلبول سفید و پلاکت تشکیل شده است. وقتی تعادل این اجزا به هم بخورد، برای مثال تعداد گلبول های قرمز بیش از حد زیاد شود یا آب بدن کم شود، خون غلیظ تر و چسبنده تر می شود. به این حالت در زبان پزشکی «افزایش گرانروی خون» و در زبان عامه «غلظت خون بالا» می گویند. شایع ترین دلیل افزایش واقعی و پایدار غلظت خون، زیاد شدن گلبول های قرمز است که به آن پلی سیتمی هم گفته می شود.

تفاوت غلظت خون با چربی خون و فشار خون

یکی از رایج ترین اشتباه ها این است که مردم «غلظت خون»، «چربی خون» و «فشار خون» را یکی می دانند، در حالی که سه چیز کاملا جدا هستند:

• غلظت خون بالا به تعداد و تراکم سلول های خونی (به ویژه گلبول قرمز) و گرانروی خون مربوط است و با آزمایش شمارش کامل خون مشخص می شود.
• چربی خون بالا به مقدار کلسترول و تری گلیسیرید در خون مربوط است. برای درک بهتر این موضوع می توانید مطلب توتال کلسترول را بخوانید. چربی اضافه ای که دور قلب جمع می شود هم بحث جدایی دارد که در مقاله چربی دور قلب به آن پرداخته ایم.
• فشار خون بالا به نیرویی مربوط است که خون به دیواره رگ ها وارد می کند و با دستگاه فشارسنج اندازه گرفته می شود.

این سه می توانند هم زمان وجود داشته باشند و روی هم اثر بگذارند؛ برای مثال خون غلیظ می تواند فشار خون را هم کمی بالا ببرد، اما درمان هرکدام مسیر خودش را دارد و نباید با هم اشتباه گرفته شوند.

علائم غلظت خون بالا چیست؟

نکته مهم این است که غلظت خون بالا در بسیاری از افراد هیچ علامتی ندارد و همین «بی سر و صدا» بودن، آن را خطرناک می کند. با این حال وقتی علائم ظاهر می شوند، بیشتر به دلیل کند شدن رسیدن خون و اکسیژن به بافت ها هستند. علائم در زنان و مردان تفاوت چندانی ندارند و شایع ترین آن ها عبارت اند از:

• سردرد، سنگینی سر و سرگیجه
• خستگی و بی حالی بی دلیل
• قرمزی و برافروختگی پوست صورت و کف دست
• خارش پوست، به ویژه بعد از دوش آب گرم
• تاری دید و وزوز گوش
• گزگز، مورمور یا بی حسی دست و پا
• تنگی نفس هنگام فعالیت

نشانه های غلظت خون در پاها

چون جریان خون کند می شود، پاها بیشتر در معرض لخته شدن قرار می گیرند. سنگینی، درد، تورم یا گرم و قرمز شدن یک ساق پا می تواند هشدار لخته در وریدهای عمقی باشد و نباید نادیده گرفته شود.

توجه: نداشتن علامت به معنی بی خطر بودن نیست. بسیاری از افراد تا وقتی دچار لخته یا سکته نشده اند، از بالا بودن غلظت خون خود خبر ندارند. برای همین یک آزمایش خون ساده و دوره ای اهمیت زیادی دارد.

علت غلظت خون بالا چیست؟

علت غلظت خون را می توان به دو دسته اصلی تقسیم کرد: اولیه و ثانویه.

علل اولیه

در این نوع، مشکل از خودِ مغز استخوان است که بیش از اندازه گلبول قرمز می سازد. شناخته شده ترین نمونه آن پلی سیتمی است که ریشه ژنتیکی دارد و یک بیماری مزمن محسوب می شود و نیاز به پیگیری منظم پزشک دارد.

علل ثانویه (شایع تر)

در این حالت، بدن در واکنش به یک شرایط دیگر گلبول قرمز بیشتری می سازد یا خون موقتا غلیظ می شود. مهم ترین علت های ثانویه عبارت اند از:

• کم آبی بدن: شایع ترین و در عین حال گذراترین علت. وقتی آب کافی نمی نوشید، پلاسمای خون کم و خون غلیظ به نظر می رسد.
• کشیدن سیگار و قرار گرفتن طولانی در معرض دود
• زندگی در ارتفاعات بلند به دلیل کمبود اکسیژن
• بیماری های مزمن ریه و قلب و وقفه تنفسی هنگام خواب
• چاقی و کم تحرکی
• برخی تومورها و اختلالات هورمونی

به همین دلیل است که نباید با دیدن یک عدد بالا در آزمایش سراسیمه شد؛ گاهی علت فقط کم آبی است و با نوشیدن آب برطرف می شود، اما تشخیص این موضوع و رد کردن علت های جدی تر، کار پزشک است.

آیا غلظت خون بالا خطرناک است؟

بله، مهم ترین خطر غلظت خون بالا این است که احتمال تشکیل لخته را افزایش می دهد. خون غلیظ و کند، راحت تر لخته می شود و این لخته می تواند رگ های حیاتی را مسدود کند و منجر به سکته مغزی، حمله قلبی، لخته ورید عمقی پا یا لخته ریه شود. همین کند شدن جریان، در درازمدت به روند گرفتگی سه رگ اصلی قلب هم دامن می زند و در کنار عواملی مانند رسوب کلسیم در قلب خطر بیماری های قلبی را بالا می برد.

پژوهشگران نشان داده اند در بیمارانی که تعداد گلبول های سفید یا پلاکت خونشان بالاتر است، رخداد لخته های خونی، حمله قلبی حاد و لخته ورید عمقی بیشتر دیده می شود؛ بنابراین کنترل این شاخص ها در کنار میزان گلبول قرمز اهمیت دارد.

به نقل از: Cleveland Clinic

علائم اورژانسی — فورا به پزشک مراجعه کنید:
سردرد شدید و ناگهانی، ضعف یا بی حسی ناگهانی در یک سمت بدن، اختلال در تکلم، تاری یا از دست دادن ناگهانی بینایی، درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، یا درد و تورم ناگهانی یک پا. این ها می توانند نشانه لخته، سکته یا حمله قلبی باشند و یک دقیقه هم نباید معطل شوند.

تشخیص غلظت خون با آزمایش خون

غلظت خون با یک آزمایش ساده به نام شمارش کامل خون مشخص می شود. در این آزمایش سه شاخص مهم بررسی می شود: تعداد گلبول های قرمز، میزان هموگلوبین و هماتوکریت (درصد حجمی که گلبول های قرمز از خون اشغال می کنند). وقتی این اعداد از محدوده طبیعی بالاتر باشند، پزشک به غلظت خون بالا مشکوک می شود و در صورت لزوم آزمایش های تکمیلی برای یافتن علت درخواست می کند.

این اعداد تقریبی هستند و بسته به آزمایشگاه و شرایط فرد کمی تغییر می کنند؛ تفسیر نهایی همیشه باید با پزشک باشد.

درمان و کاهش غلظت خون بالا

درمان غلظت خون به علت آن بستگی دارد و یک نسخه ثابت برای همه وجود ندارد. به طور کلی مسیر درمان دو بخش دارد: اقدام پزشکی و اصلاح سبک زندگی.

درمان پزشکی

• درمان علت زمینه ای: اگر غلظت خون ناشی از بیماری دیگری باشد، اول آن بیماری کنترل می شود.
• خون گیری (فصد خون): در مواردی که گلبول قرمز خیلی بالاست، پزشک مقداری خون می گیرد تا غلظت و خطر لخته کاهش یابد.
• داروهای تجویزی: در صورت نیاز، پزشک برای کاهش خطر لخته دارو تجویز می کند. برای آشنایی با انواع این داروها می توانید مطلب بهترین رقیق کننده خون را بخوانید، اما هرگز بدون تجویز پزشک سراغ این داروها نروید.

کاهش غلظت خون با سبک زندگی و تغذیه

در کنار درمان پزشکی، عادت های روزانه نقش مهمی در کنترل غلظت خون دارند:

در زمینه تغذیه بد نیست بدانید کدام خوراکی ها به قلب و رگ ها آسیب می زنند؛ در این باره مطلب غذاهای مضر برای قلب کمک کننده است. یادتان باشد روش های خانگی و تغذیه ای فقط نقش کمکی دارند و جایگزین بررسی و درمان پزشک نمی شوند.

سوالات شایع درباره غلظت خون بالا

۱. آیا غلظت خون بالا ارثی است؟

بعضی از انواع آن، به ویژه نوع ناشی از اختلال مغز استخوان، زمینه ژنتیکی دارند. اگر در خانواده شما سابقه لخته یا غلظت خون وجود دارد، بهتر است این موضوع را به پزشک بگویید تا در صورت لزوم بررسی شوید.

۲. غلظت خون بالا در بارداری چه خطری دارد؟

در بارداری حجم و ترکیب خون تغییر می کند و در برخی موارد خطر لخته بیشتر می شود. زن باردار نباید خودسرانه دارو مصرف کند و حتما باید زیر نظر پزشک پیگیری شود.

۳. آیا فقط با نوشیدن آب زیاد می توان غلظت خون را برطرف کرد؟

اگر علت صرفا کم آبی باشد، نوشیدن آب کافی کمک زیادی می کند. اما اگر غلظت خون به دلیل افزایش واقعی گلبول قرمز باشد، آب به تنهایی کافی نیست و درمان پزشکی لازم است.

۴. غلظت خون بالا چه ارتباطی با ریزش مو دارد؟

ریزش مو معمولا از خود غلظت خون نیست، بلکه گاهی عارضه موقتی برخی داروهای کنترل آن است و پس از پایان دوره درمان بهتر می شود. نگرانی در این باره را با پزشک در میان بگذارید.

۵. آیا کوهنوردان و ورزشکاران استقامتی بیشتر دچار غلظت خون می شوند؟

بله، ماندن طولانی در ارتفاع و برخی شرایط ورزشی می تواند تعداد گلبول قرمز را افزایش دهد. این افراد بهتر است به صورت دوره ای آزمایش خون بدهند.

۶. اهدای خون برای کاهش غلظت خون کار درستی است؟

خون گیری درمانی باید با تشخیص پزشک انجام شود. اهدای خون دلبخواهی جایگزین این کار نیست و تصمیم درباره آن را باید به پزشک سپرد.

۷. غلظت خون بالا با فشار خون بالا یک بیماری است؟

خیر، این دو جدا هستند، هرچند می توانند هم زمان وجود داشته باشند. برای آشنایی با نشانه های فشار خون می توانید مطلب علائم فشار خون بالا و پایین را بخوانید.

جمع بندی

غلظت خون بالا یعنی خون غلیظ شده و کند جریان می گیرد و مهم ترین خطر آن، افزایش احتمال لخته، سکته و حمله قلبی است. چون این وضعیت اغلب بی علامت است، بهترین راه، آزمایش دوره ای و جدی گرفتن جواب آزمایش است. علت غلظت خون از یک کم آبی ساده تا بیماری های جدی تر متغیر است و تعیین دقیق آن و انتخاب درمان درست، تنها از عهده متخصص قلب و عروق برمی آید. اگر جواب آزمایش شما غلظت خون بالا را نشان داده یا علائمی دارید که نگرانتان کرده است، مراجعه حضوری به پزشک را به تعویق نیندازید.